دانته آليگيري

برخي از بزرگان بسرزمين معيني تعلق دارند؛ برخي هستند كه دامنه نفوذشان از سرزمين خودشان تجاوز مي‌كند و سراسر عصر و دوره ايرا شامل مي‌شود؛ بزرگان معدودي نيز هستند كه پا از عصر و دوران خود فراتر مي‌گذارند و بر تاريخ جهان يعني بر سراسر قرون بعد از خود سايه مي‌افكنند. از اين بزرگان در همه رشته‌هاي علم و ادب و فكر و هنر و سياست و غيره، مي‌توان يافت، و شك نيست كه در عالم ادب «دانته» يكي از اين كسان است .

تقريباً تمام محققين عالم ادب مغرب زمين دانته را يكي از سه شاعري شمرده‌اند كه «اعظم شعراي تاريخ جهان» لقب دارند.

بديهي است مقام «اعظم شعراي ايتاليا» براي دانته بقدري مسلم و محرز است كه هيچ كس تاكنون در اين‌باره ترديدي نكرده است. دانته درا يتاليا مقامي دارد كه به احتمال قوي نظير آنرا هيچ شاعر ديگر در هيچ كشور ديگر ندارد، زيرا در ايران ما اين مقام ميان فردوسي و نظامي و سعدي و حافظ مشترك است، و در اروپا نيز، گوته در آلمان، ولتر و هوگو در فرانسه، كالدرون در اسپانيا، كامونيس در پرتقال و پوشكين در روسيه با همه عظمت خود اين اولويت مسلم را كه دانته در ايتاليا دارد ندارند. فقط مقام شكسپير را در انگلستان مي‌توان با مقام دانته در ايتاليا برابر نهاد، با اين تفاوت كه نام دانته در ايتاليا با يكنوع «تقدس» روحاني درآميخته كه شكسپير فاقد آنست، و از اين حيث دانته را مي‌توان در كنار لسان الغيب ما جاي داد.

چنانكه گفت شد تاكنون در اروپا سه نفر از شعراي جهان «اعظم شعراي تاريخ بشر» محسوب شده‌اند كه عبارتند از: همر، دانته و شكسپير، و بيست سال پيش كه مراسم هزاره فردوسي در جهان برپا مي‌شد، غالباً اظهار عقيده گرديد كه فردوسي نيز يكي ازين جمع است وبايد از لحاظ تاريخ نيز دومين محسوب شود تا اين چهار شاعر «اركان اربعه» ادب جهان باشند.

دانشمند محترم آقاي مينوي در شرح جامعي كه چند سال قبل درباره دانته نوشته‌اند در اين مورد نظر محققين اروپائي را بتفصيل تشريح كرده‌اند: «اروپائيان سه نفر از شعرا را در طبقه اول، و راس شعراي بشر قرار مي‌دهند، كه هميروس و دانته و شكسپير باشند، و ملاك ايشان اينست كه اين سه نفر از تمام  عطايا و قوي و ملكات مخصوص شاعر بحد اعلي بهره‌ور بوده‌اند؛ و هر يك از ايشان عرصه بسيار وسيعي از علايق و احساسات و مميزات تمامي نوع بشر را ميدان جولان افكار خود و موضوع منظومات و نمايشها و اشعار خود قرار داده است. دانته از حيث سهولت الفاظ و سادگي كلام، از حيث افسونگري و گيرندگي سخن و سحر بيان براي عموم آدميان و از حيث تنوع معاني بپاي آن دو شاعر ديگر نمي‌رسد، و آن لذت دائمي كه اشعار هوميروس و شكسپير بخواننده و شنونده مي‌دهد در شعر دانته كمتر است. از حيث جز آلت و استحكام و قوت عبارت، و از حيث عمق فكر و قوه پي بردن به كنه صفات بشر و رسيدن به غور زندگاني، دانته با آن دو نفر برابر است. ولي چيزهائي هم هست كه دانته در آنها از آن دو شاعر بالاتر است: از جمله اينكه دامنه موضوعات و عرصه جولانگاه افكارش وسيع‌تر است، و مجموعه كمالات و مميزات انساني، بعلاوه طبيعت و گذشته و حال  آينده همه را بيشتر از آن دو نفر ديگر مطمح نظر قرار مي‌دهد و توجه او به معارف بشري و جمع كردن و وفق دادن بين آنها ، و اشتياق او به اينكه جامعه بشري بطور كلي تمام هم وسعي خود را متحداً مصروف سير در راه كمال بنمايد مافوق توجه و اشتياق سايرين است، و بهمين جهت است كه اوگوست كنت فيلسوف بزرگ فرانسه گفته است كه «كتاب كمدي الهي دانته حماسه بي مثل و مانندي است و هنوز هم بلندترين درجه فرو جلال هنر و صنعت انساني همين است.»

شاخصيت دانته در عالم ادب بقدري است كه حتي مقام گوته آلمان را كه بي‌شك از عجيب‌ترين نوابع تاريخ بشر است با او برابر ننهاده‌اند. ميان شكسپير و دانته نيز اين تفاوت هست كه شكسپير اثري كه به تنهائي با «كمدي الهي» دانته قابل قياس باشد ندارد، و برابري اين‌دو، وقتي است كه مجموعه آثار شكسپير را كه از افتخارات عالم انساني است با «كمدي الهي» دانته در ترازوي سنجش گذارند.

از نظر غربيان، مقام دانته چنان بلند است كه غالباً پايان دوران قرون وسطي را زماني مي‌شمارند كه «كمدي الهي» اين شاعر نوشته شد، زيرا معتقدند كه در واقع با اين اثر عصر جهالت و ظلمت بپايان رسيد و دوره فروغ رنسانس آغاز شد.