مباني عرفان

صفحه اصلي | معرفي پايگاه | ارتباط | راهنما | English division

جستجو


	عرفانكده-->عرفان --»

مباني عرفان

مباني فلسفه‌ي عرفان ايراني

مباني فلسفه‌ي عرفان ايراني- اسلامي بر چهار بخش مهم به شرح زير تقسيم شده است:

وحدت وجود، كشف و شهود، دانش معنوي، مراحل تربيت معنوي.

وحدت وجود

بدين معني است كه حقيقت را واحد و احديت را اصل و منشأ تمام مراتب وجود مي‌دانستند و معتقد بودند كه وجود حقيقي منحصر به حق است و ديگران پرتويي از نور و تراوش فيض اويند. در الهيات معني وحدت يگانگي حق است و خالق و مخلوق از هم جدا مي‌باشند و فقط رابطه‌ي علت و معلولي دارند. ولي صوفيان اين عقيده را با اين بيان كه هيچ چيز جز خدا حقيقت ندارد، تعديل كردند و تعليم دادند كه خالق و مخلوق يكي هستند و حقيقت خالق است و مخلوق سايه و پرتويي از حق مي‌باشند. اوست كه موجود حقيقي و مطلق و منبع وجود است (شرح پيشوايان و پيروان وحدت وجود در اين تأليف آمده است) آب نابسته، بي‌رنگ و بي‌صورت است و چونكه بسته شد، گاه صورت يخ گيرد و گاه كسوت برف و ژاله درپوشد، نظر كن كه يخ و برف و ژاله همان آب بسيط بي‌رنگ است يا نه؟ و چون بگذارد همان آب خواهي ناميد يا چيزي ديگر؟ پس هر كه شناخته است و چشم حقيقت‌بين دارد جميع مراتب و كيفيات را آب مي‌داند و آنكه نادان است در بند لباس و كيفيت و غيربيني در مي‌ماند، فرق عارف و جاهل همين است. عارف مي‌گويد كه تمام ذرات موجودات مظهر حقيقتند و علم به هر يك از آنها نيز در حقيقت علم به يكي از مظاهر حق است، بنابراين در كليه‌ي علوم جلوه‌ي مقصود و جمال محبوب هويداست و در همه چيز مي‌توان حقيقت را جستجو و دقت عقلي در هر علمي آدمي را به سوي حقيقت مي‌كشاند.

كشف و شهود

صوفيان معتقد بودند كه قلب و نفس انساني در ذات مستعد پذيرش تجلي حقايق اشياء است و فقط حجابهايي ميان نفس و حقايق حايل مي‌باشد و هنگاميكه اين حجابها برداشته گردد حقايق اشياء در قلب جلوه‌ي كامل خواهد نمود. و نيز معتقد بودند كه مثل نفس به حقايق و معقولات، مانند مثل آئينه به متلونات است. پس همچنانكه متلون صورت مي‌باشد و مثال آن صورت در آئينه منطبع مي‌گردد، همچنين براي هر معلومي حقيقتي است و براي آن حقيقت صورتي است منطبع در آئينه‌ي نفس و قلب كه در آن واضح و روشن مي‌گردد. همانطور كه آئينه موجودي است مستقل به همان‌گونه صور اشخاص هم موجودات مستقل هستند و مثال صور در آئينه نيز موجودي ديگر است. همچنين در كشف حقايق سه چيز دخالت دارد. اول قلب و نفس انساني، دوم حقايق، سوم نقش حقايق و حضور آنها در نفس. پي عالم كسي است كه مثال حقايق اشياء در نفس او وارد گردد، و معلوم عبارتست از حقايق اشياء و علم عبارت از حصول مثال حقايق در آئينه‌ي نفس مي‌باشد. بديهي است و همانطور كه مانع كشف صور اشياء در آئينه پنج چيز است كه عبارتند از: اول نقصان صورت آئينه، دوم داشتن كدورت و تيرگي، سوم محاذي نبودن صورت با آئينه، چهارم وجود پرده‌يي بين صورت و آئينه، پنجم دانا نبودن به سمت مطلوب كه لازم است آئينه به محاذات آن قرار گيرد.

به همان‌گونه نيز قلب و نفس آدمي مانند آئينه‌ايست كه براي جلوه‌ي حقايق در آن بايستي پنج مانع زير وجود نداشته باشد:

1- نقصان ذات و جوهر

2- تيرگي قلب از معاصي و پليدي‌ها

3- محاذي نبودن قلب با حقيقت مطلوب

4- وجود حجاب ميان قلب و حقايق

5- ندانستن راه علم و جاهل بودن به جهت مطلوب.

به طور كلي صوفيان مي‌گفتند كه قلب براي تجلي حقايق هميشه مستعد است و آنچه كه ميان قلب و ادراك حقايق حايل مي‌گردد همان پنج حجاب است كه نوشته شد. و از اين نظر در تصوف ايراني اسلامي تعليم داده شده است كه سالك راه حقيقت يابد به تصويه‌ي باطن بكوشد و از معاصي و پليدي‌ها كه موجب تيرگي قلب مي‌گردد دوري گزيند و به كلي قطع علايق دنيوي كند و در صفا و جلاء قلب خويش همت گمارد و نيز طالب درك حقيقت گردد و قلب خود را به محاذات حقيقت مطلوب قرار دهد و براي برطرف ساختن حجاب‌هاي ميان قلب و حقايق، شهوات خود را مقهور نمايد و پس از آن خلوت اختيار و جمع همت كند و با تمام قلب روي به خداي تعالي آورد و كوشش كند كه جز خداوند متعال موجود ديگري در قلبش راه نيابد. و در هنگام نشستن در خلوت مرتباً با تمام قلب ذكر پروردگار گويد تا زمانيكه صورت لفظ و حيات كلاً در ذهنش محو شود، و پيش از آن منتظر افاضه‌ي حقايق از جانب حق گردد، و هنگاميكه همتش صاف و اراده‌اش درست و مواظبتش كامل شود ديگر مجذوب شهوات نخواهد گرديد و تعلقات دنيوي او را از درك حقايق منصرف نخواهد نمود. و در اين هنگام قلبش نوراني و سينه‌اش گسترده و سر ملكوت براي او آشكار مي‌گردد و تيرگي ها از دلش زدوده مي‌شود و حجاب‌هاي ميان قلب و حقايق از ميان مي‌رود و لوامع حق ابتدا مانند برقي بر او عبور كرده و سپس اندك‌ اندك ثابت مي‌گردد و حقايق امور الهي در نفس و قلبش نقش مي‌بندد بنابراين صوفي در مورد درك حقايق ازلي راه كشف و شهود مي‌پيمايد و هيچ‌گاه گرد استدلال نمي‌گردد.

پاي استدلاليان چو بين بود

پاي چو بين سخت بي‌تمكين بود

دانش معنوي(مينوي)

به عقيده صوفيان ايراني دانش معنوي در تصوف بر سه گونه است:

1- علم‌اليقين 2- عين‌اليقين 3- حق‌اليقين

در حالت اول آدمي با استدلال‌هاي عقلي دليلي را استنباط مي‌كند، و در حالت دوم آدمي از خود بي‌خود گشته يك راز معنوي را مشاهده مي‌كند، و در حالت سوم به حقيقت مي‌رسد و آن را به عينه مي‌بيند.

مراحل تربيت معنوي

از نظر تصوف ايراني- اسلامي مراحل تربيت معنوي به شرح زير نام‌گذاري شده است:

1- شريعت 2- طريقت 3- معرفت 4- حقيقت.

حاصل كلام آنكه: حقيقت در نزد صوفيان به دو اعتبار تلقي مي‌شود: يكي حقيقت اشياء كه آن ماهيات موجودات است، و ديگر معرفت به صفات و نعوت و عظمت و جلال حق‌تعالي و مشاهده تصرف او در عالم كون. وسيله‌ي رسيدن به حقايق اشياء علم است، اما معرفت و شناسائي به حقيقت، وقتي دست مي‌دهد كه بنده در محل وصل متوقف گردد. يعني سالك پس از طي تمام مراحل طريقت و رسيدن به مقام فناء في‌الله (محو در خدا) و مرتبه‌ي بقاء‌الله (جاويداني در خدا) به اين معرفت نايل مي‌آيد. و آن مقامي است كه همه چيز بر او آشكار مي‌شود و ظواهر و بواطن را به او غايب نمي‌گردد و به مقام انسان كبير و كامل آزاد مي‌رسد. پس حقيقت، شناسايي حق است بالمشاهده و بالعيان، و حقيقت، آخرين حدي است كه صوفي بايد بدان برسد و آخرين منزل(وادي) مقصود و نهايت مقامي است كه تصوف به آن منتهي مي‌شود و به درجه‌ي رفيع «عرفان» مي‌رسد و پوينده‌ي اين راه را عارف گويند.

عرفان چيست؟

نحله‌هاي عرفان

هفت وادي عرفان


	باشگاه حيات انديشه \| طرح انديشه \| پرسشهاي بنيادين \| مباحث فكري \| انديشه‌هاي انديشمندان \| مناجات \| لينكستان \| نقد و نظر

1386-1382

نشريه الكترونيكي حيات انديشه

مفتخر است در دريافت و اشاعه انديشه‌ها؛ جاي كه نيانديشيم براي ما و به جاي ما، مي‌انديشند!